Re-integratiecentra (RIC)

Re-integratie
Jaarlijks keren circa 30.000 gedetineerden terug uit detentie in de samenleving.[1] Een aanzienlijk deel van deze groep belandt na vrijlating opnieuw in de gevangenis.[2] Een belangrijk doel van een gevangenisstraf is het voorkomen dat een gedetineerde na vrijlating opnieuw een delict pleegt. Oftewel: het voorkomen van recidive. Om dit te bereiken is bij wet vastgelegd dat een vrijheidsstraf of maatregel zoveel als mogelijk in het teken moet staan van het voorbereiden van de gedetineerde op een succesvolle terugkeer in de maatschappij. Dit wordt re-integratie genoemd.

Vanuit het re-integratiecentrum (RIC) binnen een justitiële instelling worden justitiabelen zo goed mogelijk voorbereid om de terugkeer in de maatschappij succesvol te laten verlopen.

De laatste jaren wordt het re-integratieproces in toenemende mate onderzocht, ingegeven door onder meer hoge recidivecijfers; zo’n 47% van de ex-gedetineerden recidiveert binnen twee jaar.[3] Op basis van diverse bronnen is duidelijk dat succesvolle re-integratie het resultaat is van een complex samenspel tussen objectief meetbare factoren, zoals het hebben van stabiele huisvesting en een baan en meer subjectieve factoren zoals motivatie, het geloof in eigen kunnen en vertrouwen in de toekomst. Ook komt naar voren dat een intensieve samenwerking tussen DJI, gemeenten en de reclassering daarvoor nodig is.[4]

Wettelijk kader
De wettelijke grondslag voor re-integratie is terug te vinden in artikel 2 van de Penitentiaire beginselenwet (Pbw). In dit artikel is bepaald dat de tenuitvoerlegging van de vrijheidsstraf of vrijheidsbenemende maatregel die aan de justitiabele is opgelegd, zoveel mogelijk dienstbaar wordt gemaakt aan de voorbereiding op de terugkeer in de maatschappij.

De vijf basisvoorwaarden
Een succesvol re-integratietraject is afhankelijk van vijf basisvoorwaarden.[5] De medewerkers en vrijwilligers van het re-integratiecentrum kunnen de justitiabele helpen met het regelen van de basisvoorwaarden. De vijf basisvoorwaarden zijn als volgt.

ID-bewijs: een geldig identiteitsbewijs is noodzakelijk om zaken met (overheids)instanties te regelen. Tijdens detentie kan een ID-bewijs worden aangevraagd.
Onderdak: tijdens detentie kunnen gedetineerden al beginnen met het zoeken naar woonruimte of zich inspannen voor het behoud van de bestaande woning.
Werk en inkomen: het hebben van werk en een vorm van inkomen draagt bij aan een delictvrij bestaan.
Schuldenaanpak: 78% van de gedetineerden heeft schulden en vindt omgaan met geld lastig. Tijdens detentie kan een begin worden gemaakt met de schuldenaanpak.[6]
Zorg: de inzet is – waar mogelijk – bestaande en lopende zorgtrajecten te continueren. Ook wordt gekeken naar de verplichte zorgverzekering.

Naast deze voorwaarden wordt vanuit DJI de inspanning geleverd om de justitiabele tot gedragsverandering te motiveren. Hierbij wordt de justitiabele ondersteund bij het opbouwen of versterken van een positief ondersteunend sociaal netwerk dat ook als een beschermende factor dient ter voorkoming van recidive.[7]

Onderwijs, scholing en voorlichting
Naast deze vijf primaire leefgebieden staan er nog twee andere gebieden die belangrijk zijn voor een succesvol re-integratietraject, te weten onderwijs en scholing en voorlichting. In het kader van onderwijs en scholing kunnen justitiabelen in het RIC onder andere een CV, sollicitatiebrief of portfolio maken/schrijven, een beroepskeuze- of competentietest doen, contact opnemen met de gemeente en digitale formulieren invullen.[8] Tevens kunnen sollicitatie- en intakegesprekken worden gehouden in het RIC. In het kader van voorlichting is het zowel voor de penitentiaire inrichting als voor ketenpartners, zoals de gemeente, mogelijk om themabijeenkomsten te organiseren en zo in direct contact met justitiabelen te komen.[9]

Gebruik van computers
In de RIC’s hebben justitiabelen toegang tot computers.[10] De internettoegang van deze computers is echter beperkt. Alleen websites die nodig zijn om zaken rondom de terugkeer in de maatschappij te regelen zijn toegankelijk. Deze websites worden van te voren geselecteerd door de medewerkers van de RIC’s en geplaatst op een zogenaamde ‘White-list’.

In het RIC zijn in beginsel ook twee computers met reguliere internetverbinding beschikbaar, aangezien soms ook websites die niet op de “White-list” staan nodig zijn om aan de re-integratie te werken. Voordat justitiabelen van deze computers gebruik kunnen maken, moeten zij een contract ondertekenen dat zij alleen de van tevoren afgesproken websites zullen bezoeken en dat zij geen misbruik van de hen geboden mogelijkheid zullen maken. De begeleiders in het RIC houden er toezicht op dat de afspraken worden nageleefd.

Persoonsgerichte benadering
Inkomsten, Screening en Selectie (ISS)
De persoonsgerichte benadering is een van de pijlers van een modern gevangeniswezen. Vanaf het moment dat een justitiabele de inrichting binnenkomt, dient daarom zo veel mogelijk informatie over de justitiabele te worden verzameld. Om het vergaren van informatie zo snel mogelijk te laten verlopen, is het streven om binnen tien werkdagen na binnenkomst de standaardprocedure ISS te starten. Hierbij wordt informatie verzameld, zoals wat de thuissituatie van de justitiabele is en of hij werk had of schulden heeft. De vanuit deze procedure verkregen informatie wordt vervolgens in een Detentie en Re-integratieplan (D&R-plan) verwerkt.[11]

Detentie & re-integratieplan (D&R-plan)
Het D&R-plan is het persoonlijke plan over de justitiabele. Hierin is vastgelegd op welke gebieden de justitiabele ondersteuning nodig heeft. De justitiabele vult zelf ook een deel van zijn D&R-plan in. In een zogeheten Multi-Disciplinair Overleg (MDO) komen vertegenwoordigers van verschillende afdelingen wekelijks dan wel tweewekelijks bij elkaar. In deze overleggen bespreken zij het D&R-plan van de justitiabele en besluiten zij welke activiteiten hij mag en moet volgen. In de laatste fase van de detentie wordt ook besproken of de justitiabele in aanmerking komt voor bijvoorbeeld verlof of vervroegde vrijlating. Het D&R-plan wordt via het systeem Digitaal Platform Aansluiting Nazorg (DPAN) deels uitgewisseld met gemeenten, zodat zij dit kunnen gebruiken als handvat voor de re-integratie na de detentie.

Levensloop benadering
Naast de persoonsgerichte aanpak wordt uitgegaan van een levensloopbenadering.[12] Vrijheidsbeneming is een afgebakende (korte of langere) periode in de levensloop van een burger die een strafbaar feit heeft gepleegd. De gezamenlijke opgave is daarom gericht op de periode van vrijheidsbeneming en daarna en waar mogelijk ook op de periode daarvóór. De activiteiten die worden ingezet zijn dus levensloopgericht op de voor-, door- en nazorg voor de justitiabele en worden zoveel mogelijk afgestemd op al lopende ondersteuning, zoals zorg-, opleidings- schuldhulpverleningstrajecten. In samenspraak met de justitiabele wordt het volgende bepaald:

De re-integratievraag:
- Wat is zijn ondersteuningsbehoefte en wat is nodig om hem delictvrij te laten terugkeren in de samenleving?
- Wat is nodig om de veiligheid van de samenleving zo optimaal mogelijk te waarborgen?
Het re-integratieaanbod: welke interventies en re-integratietrajecten kunnen worden gecontinueerd of gestart en door wie?
De re-integratiemotivatie: hoe wordt gewerkt aan het vergroten van de motivatie van de justitiabele om gebruik te maken van het aanbod?[13]

Toegang tot het RIC
Het RIC is toegankelijk voor alle justitiabelen. Of een justitiabele in het basisprogramma of het plusprogramma verblijft is voor de toegang dus niet relevant. De Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (hierna: RSJ) besliste in dit verband dat de enkele omstandigheid dat een justitiabele levenslang is gestraft niet redengevend kan zijn voor afwijzing van een verzoek om gebruik te mogen maken van het RIC.[14] Volgens de RSJ is het evenwel niet onredelijk dat voor gebruikmaking van het RIC de eis wordt gesteld dat sprake dient te zijn van een concrete hulpvraag.[15]

De toegang tot het RIC is echter niet onvoorwaardelijk. Zo is het voor de directeur mogelijk om een ordemaatregel op te leggen van uitsluiting van deelname aan de activiteiten in het RIC voor de duur van veertien dagen, indien dit is vereist voor de orde en veiligheid in de inrichting.[16]

Naast de hulp en ondersteuning van de medewerkers van het RIC kunnen justitiabelen voor hulp en ondersteuning bij hun re-integratie ook terecht bij hun casemanagers, bij de medewerkers van het onderwijs en bij psychologen.[17] Werken aan re-integratie is een voorwaarde om te kunnen promoveren naar het plus-regime. Binnen het plus-regime krijgen justitiabelen onder andere meer vrijheden en wekelijks vijf uren extra aan activiteiten. Wilt u meer over dit onderwerp lezen, klik dan hier.

Beklagmogelijkheid
Als het re-integratietraject moeizaam van de grond komt, maar de gedetineerde wel gemotiveerd is, kan de gedetineerde in beklag. Blijkens artikel 60 van de Pbw is beklag mogelijk tegen een 'hem betreffende door of namens de directeur genomen beslissing'. Wanneer het niet om een uitdrukkelijke beslissing van de directeur gaat, kan de gedetineerde alsnog in beklag, als sprake is van een beklag met voldoende belang voor de gedetineerde. Daarvan is in beginsel slechts sprake wanneer de directeur volgens de gedetineerde jegens hem “structureel en in belangrijke mate tekortschiet in zijn verzorgende taken.”[18] Het gestelde probleem moet zich in beginsel minimaal drie keer in drie maanden – voorafgaand aan het beklag – hebben voorgedaan, om te kunnen spreken van mogelijk ‘structureel tekortschieten’. Dat is echter mede afhankelijk van de aard en ernst (c.q. belangrijkheid) van het probleem.[19]

Re-integratie na detentie (Buiten RIC’s)[20]
In het RIC wordt de kloof tussen mens en maatschappij verkleint om de stap van 'binnen' naar 'buiten' zo goed mogelijk te laten verlopen. Om ervoor te zorgen dat justitiabelen ook na detentie door kunnen gaan met re-integratie activiteiten, hebben diverse gemeenten en vrijwilligersorganisaties ‘Buiten RIC’s’ opgezet. Het werkt op dezelfde manier als het RIC in de gevangenissen (Binnen RIC). Justitiabelen kunnen na detentie extra ondersteuning krijgen bij het regelen van zaken op het gebied van de vijf leefgebieden (wonen, inkomen, schulden, zorg en identiteitsbewijs), om zo de terugkeer in de maatschappij soepeler te laten verlopen en het leven weer op de rails te krijgen.

Bureau Nazorg van de gemeente 's Hertogenbosch heeft een eigen RIC opgezet.[21] Ook de lokale afdelingen van vrijwilligersorganisaties Humanitas Surant hebben in diverse gemeenten eigen Buiten-RIC’s opgezet.[22] Daarnaast hebben de meeste gemeenten een gemeentelijk coördinator Nazorg.[23] Al deze instanties bieden ondersteuning bij het regelen van zaken op gebied van de vijf leefgebieden. Een groep vrijwilligers met kennis van zaken staat hiervoor beschikbaar.