Sla inhoud over

Kiesrecht

Het algemeen kiesrecht
Het algemeen kiesrecht is als grondrecht in artikel 4 van de Grondwet opgenomen. Het kiesrecht bestaat uit het actief en het passief kiesrecht (artikel 54 Grondwet)). Het actief kiesrecht is het recht om te stemmen, ook wel het stemrecht genoemd. Het passief kiesrecht is het recht om je verkiesbaar te stellen. De voorwaarden voor het actief en passief kiesrecht zijn hetzelfde: de kiezer heeft de Nederlandse nationaliteit, is 18 jaar of ouder en is niet uitgesloten van het kiesrecht. De verdere uitwerking van het kiesrecht staat in de Kieswet en het daarop gebaseerde Kiesbesluit.[1]


Het kiesrecht voor gedetineerden

Voor gedetineerden was het tot 1986 niet mogelijk om te stemmen.[2] Sinds 1986 behoudt de gedetineerde in een penitentiaire inrichting zijn actieve en passieve kiesrecht. Hierop bestaat een uitzondering: indien een persoon is veroordeeld tot een vrijheidsstraf van ten minste een jaar en daarbij tevens is ontzet uit het kiesrecht, verliest hij het recht op actief en passief kiesrecht (artikel 54 lid 2 Grondwet). De ontzetting uit het kiesrecht kan de rechter opleggen op grond van artikel 28, eerste lid, sub 3 van het Wetboek van Strafrecht (hierna: Sr).[3]

Gedetineerden moeten vooraf geïnformeerd worden over de verkiezingen en de wijze waarop zij gebruik kunnen maken van hun democratische grondrecht. Daartoe wordt een actieve rol van de directie van de inrichting verwacht.[4] De directie kan bijvoorbeeld posters en flyers verstrekken, waarin wordt uitgelegd hoe gedetineerden een stem kunnen uitbrengen of iemand kunnen machtigen. Daarnaast kan de stemwijzer en webpagina’s van de politieke partijen hen helpen met het bepalen van hun keuze. Deze websites zijn toegevoegd aan de lijst van toegestane websites die gedetineerden mogen bekijken.[5]

Stempas
Iedere kiesgerechtigde ontvangt een oproepingskaart of stempas. Gedetineerden dienen hun oproepingskaart of stempas op hetzelfde moment als alle andere kiesgerechtigden te ontvangen. De oproepingskaart of stempas wordt verzonden naar het adres waar zij de dag van de kandidaatstelling als kiezer staan geregistreerd.[6] Gedetineerden worden na drie maanden automatisch ingeschreven op het adres van de inrichting. De oproepingskaart of stempas wordt minstens veertien dagen voor de stemming verstuurd (artikel J 7 Kieswet, hierna: KW).

Het uitoefenen van het kiesrecht

Passief kiesrecht
In een detentiesituatie kan de uitoefening van het passieve kiesrecht praktische problemen opleveren. Een gedetineerde kan zich wel verkiesbaar stellen, maar kan, als hij gekozen wordt, niet zijn zetel innemen tijdens de detentieperiode.

Actief kiesrecht
Het actief kiesrecht is eenvoudiger en zelfs op verschillende manieren uit te oefenen. De meest gebruikelijke en eenvoudige manier waarop een gedetineerde zijn of haar stem kan uitbrengen, is door middel van een volmacht. Met een volmacht geeft een gedetineerde toestemming aan een ander om, namens hem of haar, zijn of haar stem uit te brengen. Een volmacht kan worden verleend nadat schriftelijk aanvraag is gedaan (een verzoekschrift) of door overdracht van de stempas.[7] Het verzoekschrift dient te worden ingediend bij de burgemeester van de gemeente waar de gedetineerde op de dag van de kandidaatstelling is geregistreerd (artikel L 8 lid 1 KW). In het verzoekschrift wijst de gedetineerde een gemachtigde aan. Een gedetineerde kan alleen iemand machtigen die ook stemgerechtigd is in dezelfde gemeente (artikel L 8 lid 2 KW). Indien de gedetineerde niemand kent binnen de gemeente waar hij of zij mag stemmen, kan de gedetineerde een schriftelijk verzoek indienen om een kiezer in een andere gemeente te machtigen. Dit geldt niet voor de Gemeenteraadsverkiezingen, omdat er dan niet voldaan wordt aan de afbakening van verkiezingsgebied. Naast de verklaring van de volmachtgever dient de gevolmachtigde ook een verklaring te overleggen dat deze bereid is om als gevolmachtigde op te treden (artikel L 8 lid 3 KW). De burgemeester, respectievelijk Onze Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, zorgt er vervolgens voor de het volmachtbewijs bij de gevolmachtigde komt (artikel L 13 lid 1 KW).

Er is nog een andere manier waarop gedetineerden gebruik kunnen maken van hun actieve kiesrecht. Gedetineerden zouden verlof kunnen aanvragen om zo naar het stembureau te kunnen gaan en daar een stem uit te brengen. Er is weinig informatie bekend over in welke mate van deze mogelijkheid gebruik wordt gemaakt. 


Een mogelijkheid die niet wettelijk is geregeld, maar in theorie zou kunnen, is om stemgerechtigde gedetineerden voor de Kieswet gelijk te stellen aan Nederlanders die in het buitenland wonen. Nederlands in het buitenland kunnen per brief stemmen. Dit zouden gedetineerden dan ook vanuit de gevangenis kunnen doen, waardoor zij geen verlof hoeven aan te vragen en niemand hoeven te machtigen.[8]

Discussie

Er is discussie over de vraag of gedetineerden ook in persoon zouden moeten kunnen stemmen, oftewel de mogelijkheid krijgen om zelf naar de stembus te gaan. Zoals besproken biedt de Kieswet ‘aan degenen die hun vrijheid kwijt zijn ten tijde van de verkiezing’ nu alleen de mogelijkheid om hun stem te laten gelden via een volmacht (artikel 6 B KW). Op grond van deze wet zijn er op dit moment geen andere mogelijkheden. Er gaan geluiden op dat dit moet veranderen. Volgens de Landelijke Gedetineerdencommissie (hierna: LGC) is het een groot goed om in persoon een stem uit te brengen. Daarom vroeg de LGC met een rapport uit 2006 al aan de inrichtingen om, waar mogelijk, een eigen stembureau in te richten.[9] De toenmalige staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties liet weten een andere visie te hebben dat de LGC. Een stemlokaal moet volgens de wet voor iedere kiezer openbaar toegankelijk zijn. Een stemlokaal in een penitentiaire inrichting kon hier volgens de staatssecretaris niet aan voldoen en behoorde dus niet tot de mogelijkheden.[10] In 2010 liet de toenmalige minister Hirsch Ballin weten dat er wel degelijk mogelijkheden zijn om gedetineerden te laten stemmen vanuit een inrichting. Dit is echter afhankelijk van de concrete mogelijkheden van de desbetreffende inrichting om aan de eisen van de Kieswet te voldoen. Naast dat het stembureau openbaar en toegankelijk moet zijn voor alle kiezers, moet de directie geen belemmeringen zien in de dagelijkse gang van zaken door een stembureau.[11]

Tijdens de verkiezingen van 2010 is er als pilot in de Tbs-kliniek de Kijvelanden voor het eerst een mobiel stembureau geweest.
Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2017 was er in een aantal justitiële inrichtingen “gesloten stemlokalen” ingericht, waar gedetineerden en ook medewerkers hun stem konden uitbrengen. Zo had de PI Almelo een mobiel stemlokaal ingericht. In de stilteruimte, die normaal als kerkzaal en Islamitische gebedsruimte werd een stemhokje gecreëerd waar er tussen 08.00 uur en 09.30 uur gestemd kon worden. Het was een gesloten stembureau waar, in tegenstelling tot reguliere stembureaus, geen gebruik van kon worden gemaakt door andere stemgerechtigden. Ook in de jeugdinrichting De Hartelborgt werd een stemlokaal ingericht waar tussen 09.00 uur en 18.00 uur jongeren ouder dan 18 jaar en personeelsleden konden stemmen. Evenals het mobiele stembureau van PI Almelo, was het stemlokaal van De Hartelborgt besloten en dus niet toegankelijk voor andere stemgerechtigden.[12]

Zie hierover ook het nieuwsbericht op deze website.



[1] https://www.kiesraad.nl/verkiezingen/tweede-kamer/stemmen/kiesgerechtigdheid

[2] https://www.kiesraad.nl/verkiezingen/tweede-kamer/stemmen/kiesgerechtigdheid

[3] Kelk, C. (2015). Nederlands detentierecht. Wolters Kluwer: Deventer. p. 24.

[4] KC 2011/048, 19 augustus 2011.

[5] https://www.dji.nl/nieuws/2017/gedetineerde-naar-stembus-kan-dat.aspx

[6] Kamerstukken II 2007/08, nr. 736, Aanhangsel. p. 1.

[7] Artikel L 2 lid 1 Kieswet

[8] Stichting Landelijke Gedetineerdencommissie 2006. Stemmen Tijdens Detentie, rapportnummer 0611/21. p. 3.

[9] Muller, E.R. & Vegter, P.C. (2009) Detentie: gevangen in Nederland. Kluwer: Deventer. p. 390.