Sla inhoud over

Het re-integratiecentrum

Re-integratie
Re-integratie is bedoeld om recidive te voorkomen. Het is er op gericht dat justitiabelen een goede kans van slagen krijgen bij hun terugkeer in de maatschappij. Vanuit het RIC worden justitiabelen zo goed mogelijk voorbereid om de terugkeer in de maatschappij succesvol te laten verlopen. Dit is onder andere neergelegd in artikel 2 van de Penitentiaire beginselenwet. In dit artikel is bepaald dat de tenuitvoerlegging van de vrijheidsstraf of vrijheidsbenemende maatregel die aan de justitiabele is opgelegd, zoveel mogelijk dienstbaar wordt gemaakt aan de voorbereiding op de terugkeer in de maatschappij.

De laatste jaren wordt het re-integratieproces in toenemende mate onderzocht, ingegeven door onder meer hoge recidivecijfers; zo’n 47% van de ex-gedetineerden recidiveert binnen twee jaar.[1]

Op basis van al deze studies tezamen is duidelijk dat succesvolle re-integratie het resultaat is van een complex samenspel tussen objectief meetbare factoren zoals het hebben van stabiele huisvesting en een baan en meer subjectieve factoren zoals motivatie, het geloof in eigen kunnen, een stevig sociaal netwerk en vertrouwen in de toekomst.

DJI heeft een verhelderende info-graphic gemaakt waar het re-integratieproces op wordt uiteengezet. Momenteel is DJI de werkprocessen binnen de penitentiaire inrichtingen zodanig aan het inrichten dat het personeel voortdurend het re-integratieproces van iedere gedetineerde in de gaten houdt en waar nodig bijstuurt. Dit D&R-proces nieuwe stijl is nog in de maak en wordt in 2020-2021 ingevoerd.[2]



Re-integratie in tijden van Corona
Sinds 14 maart 2020 zijn de coronamaatregelen in de PI’s van kracht. Dit betekent dat (tijdelijk) geen bezoek van buiten de inrichting mogelijk was. Ook de verlofregeling was tijdelijk stop gezet. Hierdoor kon aan een deel van de gebruikelijke re-integratie activiteiten niet worden deelgenomen. Daarbij geldt dat de gevolgen van de corona maatregelen per PI kunnen verschillen. Een aantal maatregelen gelden en golden voor alle PI’s maar het staat iedere PI ook vrij om zelf invulling te geven aan de te nemen maatregelen. Voor alle gedetineerden geldt dat het een lange tijd niet mogelijk was om bezoek van familieleden te ontvangen. Daarnaast kwamen en komen sommige ketenpartners zoals reclasseringswerkers en gemeenteambtenaren niet meer naar de PI; contacten met vertegenwoordigers van de betreffende instanties verlopen telefonisch, en specifieke adviesrapportagebesprekingen met de drie reclasseringsorganisaties (3RO) vinden plaats via bijvoorbeeld Skype. Detentiefasering heeft dus min of meer stil gelegen, waardoor gedetineerden pas later, of uiteindelijk niet meer, gaan faseren. De wat meer informele bijeenkomsten, zoals ‘banenmarkten’ of ‘ondernemersochtenden’ zijn opgeschort. Re-integratiecentra, bemenst door medewerkers van de PI, zijn nog wel in bedrijf en de gedetineerden lijken hier momenteel meer gebruik van te maken. De voorbereiding op de re-integratie ligt dus niet stil, maar verloopt in bepaalde opzichten wel anders dan normaal.[3]

De vijf basisvoorwaarden
Een succesvol re-integratietraject is afhankelijk van 5 basisvoorwaarden waaraan moet worden voldaan. De medewerkers en vrijwilligers van het re-integratiecentrum kunnen de justitiabele helpen met het regelen van de basisvoorwaarden.

ID-bewijs: een geldig identiteitsbewijs is onontbeerlijk om zaken met (overheids) instanties te regelen. Tijdens detentie kan een ID-bewijs worden aangevraagd.

Onderdak: tijdens detentie kunnen gedetineerden al beginnen met het zoeken naar woonruimte of zich inspannen voor het behoud van de bestaande woning.

Werk en inkomen: het hebben van werk en een vorm van inkomen draagt bij aan een delictvrij bestaan.

Schulden: zeventig procent van de gedetineerden heeft schulden en vindt omgaan met geld lastig. Tijdens detentie kan een begin worden gemaakt met de schuldenaanpak.

Zorg: de inzet is – waar mogelijk – bestaande en lopende zorgtrajecten te continueren. Ook wordt gekeken naar de verplichte zorgverzekering.

Naast deze voorwaarden wordt vanuit DJI de inspanning geleverd om justitiabele tot gedragsverandering te motiveren. Hierbij ondersteunen wij hem bij het opbouwen of versterken van een positief ondersteunend sociaal netwerk dat ook als een beschermende factor dient ter voorkoming van recidive.[4]

Onderwijs, scholing en voorlichting
Naast deze vijf primaire leefgebieden staan er nog twee andere gebieden op de actielijst, te weten onderwijs en scholing en voorlichting. In het kader van onderwijs en scholing kunnen de justitiabelen zich in het re-integratiecentrum aanmelden voor een opleiding, een studiekeuzetest doen, contact opnemen met de gemeente en digitale formulieren invullen. Tevens kunnen sollicitatie- en intakegesprekken worden gehouden in het re-integratiecentrum. In het kader van voorlichting is het zowel voor de penitentiaire inrichting als voor ketenpartners, zoals de gemeente, mogelijk om themabijeenkomsten te organiseren en zo in direct contact met justitiabelen te komen.[5]

White-list
In de re-integratiecentra hebben justitiabelen toegang tot computers. De internettoegang van deze computers is echter beperkt. Alleen websites die nodig zijn om zaken rondom de terugkeer in de maatschappij te regelen, zijn toegankelijk. Deze websites worden van te voren geselecteerd door de medewerkers van de re-integratiecentra en geplaatst op een zogenaamde ‘White-list’.[6]

In het re-integratiecentrum zijn in beginsel ook twee computers met reguliere internetverbinding beschikbaar, aangezien soms ook websites die niet op de “White-list” staan, nodig zijn om aan de re-integratie te werken. Voordat justitiabelen van deze computers gebruik willen maken, moeten de justitiabelen een contract ondertekenen dat zij alleen de van tevoren afgesproken websites zullen bezoeken en dat zij geen misbruik van de hen geboden mogelijkheid zullen maken. De begeleiders in het re-integratiecentrum houden er toezicht op dat de afspraken worden nageleefd.

Persoonsgerichte benadering 
De persoonsgerichte benadering is een van de pijlers van een modern gevangeniswezen. Vanaf het moment dat een justitiabele de inrichting binnenkomt, dient daarom zo veel mogelijk informatie over de justitiabele te worden verzameld. Om het vergaren van informatie zo snel mogelijk te laten verlopen, is het streven om binnen tien werkdagen na binnenkomst de standaardprocedure Inkomsten- Screening en Selectieprocedure (hierna: ISS procedure) te starten. De vanuit deze procedure verkregen informatie wordt vervolgens in een Detentie en Re-integratieplan verwerkt.[7] In dit plan is vastgelegd op welke gebieden de justitiabele ondersteuning nodig heeft. Dit plan wordt vervolgens als uitgangspunt genomen bij het aanbieden van het re-integratietraject. Tevens wordt voor het aanbieden van de vormingsactiviteiten gekeken naar de detentiefase, groepsgeschiktheid en het feitelijk gedrag van de betreffende justitiabele.[8]

Levensloop benadering
Vrijheidsbeneming is een afgebakende (korte of langere) periode in de levensloop van een burger die een strafbaar feit heeft gepleegd. De gezamenlijke opgave is daarom gericht op de periode van vrijheidsbeneming en daarna, en waar mogelijk ook op de periode daarvóór. De activiteiten die worden ingezet zijn dus levensloopgericht op de voor-, door- en nazorg voor de justitiabele en worden zoveel mogelijk afgestemd op al lopende ondersteuning, zoals zorg-, opleidings- schuldhulpverleningstrajecten. In samenspraak met de justitiabele wordt bepaald:

  1. De re-integratievraag:
    - Wat is zijn ondersteuningsbehoefte en wat is nodig om hem delictvrij te laten terugkeren in de samenleving?
    - Wat is nodig om de veiligheid van de samenleving zo optimaal mogelijk te waarborgen?

  2. Het re-integratieaanbod:
    - welke interventies en re-integratietrajecten kunnen worden gecontinueerd of gestart en door wie?

  3. De re-integratiemotivatie:
    - hoe wordt gewerkt aan het vergroten van de motivatie van de justitiabele om gebruik te maken van het aanbod?

Detentie en re-integratieplan
Het persoonlijke Detentie en Re-integratieplan (D&R-plan) wordt zo snel mogelijk na binnenkomst in de penitentiaire inrichting voor iedere justitiabele opgesteld.[9] Het D&R-plan is gebaseerd op recidive, criminogene factoren en de motivatie van de justitiabele. Om de motivatie van de justitiabele te meten, moeten de justitiabele een digitale vragenlijst invullen, ook wel de ‘Reflector’ genoemd. Mede op basis van deze vragenlijst wordt beoordeeld welke ondersteuning de justitiabele nodig heeft en wat de actiepunten zijn. Justitiabelen kunnen vervolgens kiezen voor het programma "Aan de bak". 

Wekelijks wordt voor justitiabelen vier uur voor re-integratieactiviteiten in het dagprogramma gepland, die onder andere in het re-integratiecentrum worden besteed. Daarnaast kunnen justitiabelen tijdens deze uren terecht bij hun casemanagers, bij de medewerkers van het onderwijs en bij psychologen.[11] Indien een justitiabele niet mee wil doen aan het programma wordt hij tijdens de uren die voor re-integratieactiviteiten zijn ingepland, ingesloten in zijn cel.

Werken aan re-integratie is een voorwaarde om te kunnen promoveren naar het plus-regime. Binnen het plus-regime krijgen justitiabelen onder andere meer vrijheden en wekelijks vijf uren extra aan activiteiten. Daarnaast is het alleen voor justitiabelen in het plusprogramma mogelijk om in een beperkt beveiligde inrichting geplaatst te worden.[12] Wilt u meer over dit onderwerp lezen, klik dan hier.

Toegang tot het re-integratiecentrum
De justitiabelen krijgen op uitnodiging toegang tot het re-integratiecentrum. De justitiabele kan op drie manieren uitgenodigd worden.

Ten eerste krijgen alle justitiabelen in de eerste week van hun verblijf in de penitentiaire inrichting een uitnodiging voor een intakegesprek. Tijdens dit gesprek wordt de ‘‘Taalmeter’’ afgenomen, waarmee het taalniveau van de justitiabele wordt bepaald. Daarnaast wordt  een actiepuntenlijst samengesteld. 
Ten tweede kunnen justitiabelen zelf een verzoekbrief indienen met daarin hun hulpvraag. Vervolgens krijgt de justitiabele een uitnodiging van het re-integratiecentrum. De afspraak wordt normaal gesproken binnen twee dagen na het verzoek gepland en op uren dat de justitiabele geen andere activiteiten heeft. Het re-integratiecentrum is in beginsel vijf dagen per week op kantooruren geopend.[13]
Ten derde kan de justitiabele door een medewerker van het re-integratiecentrum worden opgeroepen, indien blijkt dat een vervolgafspraak nodig is.

Het re-integratiecentrum is toegankelijk voor alle justitiabelen, ongeacht of de justitiabele in het plusprogramma zit. De Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (hierna: RSJ) besliste in dit verband dat de enkele omstandigheid dat een justitiabele levenslang is gestraft niet redengevend kan zijn voor afwijzing van een verzoek om gebruik te mogen maken van het re-integratiecentrum. Volgens de RSJ is het evenwel niet onredelijk dat voor gebruikmaking van het re-integratiecentrum de eis wordt gesteld dat sprake dient te zijn van een concrete hulpvraag.[14]

De toegang tot het re-integratiecentrum is echter niet onvoorwaardelijk. Zo moet het voor de directeur mogelijk zijn om een ordemaatregel op te leggen van uitsluiting van deelname aan de activiteiten in het re-integratiecentrum voor de duur van veertien dagen, indien dit is vereist voor de orde en veiligheid in de inrichting.[15]

Beklagmogelijkheid
Als het re-integratietraject moeizaam van de grond komt en de justitiabele wel gemotiveerd is, kan de justitiabele in beklag. Blijkens artikel 60 van de Pbw is beklag mogelijk tegen een 'hem betreffende door of namens de directeur genomen beslissing'.  Met een beslissing wordt gelijkgesteld een verzuim of een weigering te beslissen, zoals het niet of moeizaam van de grond komen van het re-integratietraject.

Bevindingen re-integratiecentrum PI Nieuwegein
Het eerste re-integratiecentrum opende op 8 november 2012 haar deuren in de penitentiaire inrichting Nieuwegein. Uit metingen is gebleken dat het re-integratiecentrum gemiddeld 513 bezoekers per maand trekt. Daarnaast wordt de digitale vragenlijst “Reflector” consequent afgenomen en zijn er steeds meer justitiabelen die kiezen voor het programma ‘Kies Voor Verandering”. Uit enquêtes is gebleken dat gemeenten enthousiast zijn en dat justitiabelen het re-integratiecentrum als meerwaarde zien.[16]

Toekomst
Ondanks dat het re-integratiecentrum een redelijk nieuw concept is, zijn er al innovaties in opkomst. Zo wordt er momenteel in PI Nieuwegein en PI Vught een pilot opgestart, die het mogelijk maakt voor justitiabelen  te kunnen videochatten met medewerkers van het Juridisch Loket.[17] Daarnaast is het in sommige re-integratiecentra mogelijk om een filmpje van het thuisfront te bekijken. Deze mogelijkheid zal naar verwachting in meerdere re-integratiecentra komen. Met het oog op de ouder-kind relatie, is het in de toekomst voor justitiabelen ook mogelijk om in het re-integratiecentrum met hun kinderen te skypen.
Tot slot zal er in de toekomst nauwer samengewerkt worden met de buiten-re-integratiecentra, waar ex-justitiabelen verder kunnen werken aan de actiepunten die in het binnen re-integratiecentrum zijn opgesteld.[18]

Buiten RIC’s
In het RIC wordt de kloof tussen mens en maatschappij verkleint om de stap van 'binnen' naar 'buiten' zo goed mogelijk te laten verlopen. Om te zorgen dat de justitiabele ook na detentie door kan gaan met re-integratie activiteiten, hebben diverse gemeentes en vrijwilligersorganisaties Buiten RIC’s opgezet. Het werkt op dezelfde manier als het Binnen RIC in de gevangenissen. Bij het regelen van zaken op het gebied van de vijf leefgebieden: wonen, werken, inkomen, schulden en zorg kunnen justitiabelen vaak extra ondersteuning gebruiken om zo de terugkeer in de maatschappij soepeler te laten verlopen.

Om te zorgen dat de justitiabele ook na detentie door kan gaan met de re-integratie activiteiten, heeft bureau Nazorg van de gemeente 's Hertogenbosch een eigen RIC opgezet. Ook de lokale afdelingen van vrijwilligersorganisaties Humanitas Surant hebben in diverse gemeentes eigen Buiten-RIC’s opgezet. Het werkt op dezelfde manier als het RIC in de PI's. Bij het regelen van zaken op gebied van wonen, werk, inkomen, schulden en zorg kon hier ondersteuning worden verkregen om zo de terugkeer in de maatschappij soepeler te laten verlopen en het leven weer op de rails te krijgen. Een groep vrijwilligers met kennis van zaken staan hiervoor beschikbaar.

Contactgegevens Buiten RIC 's-Hertogenbosch, Humanitas, Surant, Buiten-RIC.

 ----------------------------------------------------------

[1] Weijters, S. Verweij, N. Tollenaar& J. Hill, Recidive onder justitiabelen in Nederland; Verslag over de periode 2006-2018. Den Haag: WODC, 2019.

[2] Informatie DJI met betrekking tot het detentie- en reïntegratieproces

[3] E. Rodermond & M.A. de Knegt, Detentie en re-integratie ten tijde van corona, Sancties 2020/33, 10-06-2020.

[4] Bestuurlijk Akkoord, ‘Kansen bieden voor re-integratie’, 1 juli 2019.

[5] Brochure “Samen aan de slag met de justitiabelen. De PI als uw ketenpartner

[6] Informatieblad Re-integratiecentrum

[7] Informatie persoonsgerichte benadering DJI

[8] Voortgangsrapportage Programma Modernisering Gevangeniswezen, Den Haag: Ministerie van Veiligheid en Justitie 2008, p. 8

[9] Regeling van de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie van 10 februari 2014 houdende wijziging van de Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van justitiabelen in verband met de invoering van promoveren en degraderen van justitiabelen artikel 1C lid 1

[11] Sancties 2016/32 “Zelf werken aan terugkeer“ M.M. Kommer, paragraaf 6

[12] Promoveren/degraderen systeem

[13] KC 2016/052

[14] RSJ 15 mei 2015, 14/3891/GA

[15] KC 2016/051

[16] Presentatie re-integratiecentrum 2013 Jan Boer en Els Rijpkema

[17] interview door Rosalie de Jonge met Els Rijpkema (Staffunctionaris ketensamenwerking) en rondleiding in PI Nieuwegein d.d. 13-09-2016

[18] voorbeeld folder ‘Buiten-RIC’